Η κλιμάκωση σε Μπαμπ ελ-Μαντέμπ και Ορμούζ αυξάνει το ενεργειακό και μεταφορικό κόστος, ενισχύοντας τις πιέσεις σε τιμές, επιτόκια και οικονομική ανάπτυξη

Του Βρασίδα Νεοφύτου*
 

Το βασισμένο σε κανόνες πολυμερές διεθνές εμπορικό σύστημα βρίσκεται υπό πίεση από την ημέρα έναρξης των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή (Φεβρ 28), με την κοινωνία και αγορά να βιώνουν έντονες πληθωριστικές πιέσεις.

Ο ανταγωνισμός μεταξύ μεγάλων δυνάμεων, οι ανησυχίες για την ασφάλεια και η σκόπιμη χρήση γεωοικονομικών μέσων από ΗΠΑ, Ιράν και Υεμένη για στρατηγικούς σκοπούς υποδεικνύουν μια θεμελιώδη μετατόπιση στη σχέση μεταξύ οικονομίας και γεωπολιτικής.

Η γεωπολιτική αστάθεια που βιώνουμε δεν είναι μια προσωρινή ακολουθία κρίσεων και γίνεται δομικό χαρακτηριστικό του παγκόσμιου οικονομικού και ενεργειακού περιβάλλοντος.

Η γεωπολιτική κρίση στην Ερυθρά Θάλασσα, με την πρόσφατη απροσδόκητη προέλαση των ανταρτών Χούθι, το κλείσιμο του κρίσιμου αγωγού East-West και το «πάγωμα» των φορτώσεων αργού πετρελαίου της Σαουδικής Αραβίας στο λιμάνι Γιανμπού, έχει πυροδοτήσει έντονη ανησυχία στις διεθνείς αγορές, καθώς απειλεί να αναζωπυρώσει τον παγκόσμιο πληθωρισμό.

Μπαμπ ελ-Μαντέμπ και διπλή γεωπολιτική κρίση

Η εκτόξευση του πετρελαίου μέχρι τα $109 το βαρέλι πυροδοτήθηκε από την αστραπιαία προέλαση των υποστηριζόμενων από το Ιράν, ανταρτών Χούθι της Υεμένης, δημιουργώντας μια διπλή γεωπολιτική κρίση μετά από αυτή των Στενών του Ορμούζ.

Οι Χούθι κατέλαβαν μέσα σε μόλις λίγα 24ώρα το στρατηγικό λιμάνι της Μόκα στις ακτές της Ερυθράς Θάλασσας και τη νήσο Περίμ που ελέγχει το Στενό Μπαμπ ελ Μαντέμπ, δημιουργώντας επομένως έναν πρόσθετο κίνδυνο για τη ναυσιπλοΐα, τα ασφάλιστρα των πλοίων και τις διεθνείς τιμές της ενέργειας.

Η νήσος Περίμ χωρίζει στα δύο το Μπαμπ ελ Μαντέμπ (Αφρικανική ακτή με Αραβική Χερσόνησο) και μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τους Χούθι ως βάση για επιθέσεις με πυραύλους, πυροβόλα ή σκάφη εναντίον εμπορικών πλοίων και πετρελαιοφόρων.

Εάν οι Χούθι αυξήσουν τις επιθέσεις τους στην Ερυθρά Θάλασσα, η περιοχή κινδυνεύει να εξελιχθεί σε δεύτερο μέτωπο της σύγκρουσης με το Ιράν, με διεθνείς οικονομικές συνέπειες.

Το θάλασσιο πέρασμα της Υεμένης είναι εξίσου σημαντικό όσο για το Στενό του Ορμούζ στον Περσικό Κόλπο, καθώς είναι ουσιαστικά η θαλάσσια πύλη που συνδέει την Ερυθρά Θάλασσα με τη Διώρυγα του Σουέζ και τις διψασμένες για ενέργεια αγορές της Ευρώπης.

Μέσω του στενού διακινούνται καθημερινά γύρω στα 5 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και σημαντικό μέρος του παγκόσμιου εμπορίου, κυρίως εξαγωγές από την Ασία (Κίνα, Ιαπωνία, Ν. Κορέα κ.ά.) προς την Ευρώπη.

Η σημασία του έχει αυξηθεί περαιτέρω, καθώς η Σαουδική Αραβία χρησιμοποιεί τη συγκεκριμένη διαδρομή για μέρος των εξαγωγών της μέσω του λιμανιού Γιανμπού στην Ερυθρά Θάλασσα, παρακάμπτοντας και περιορίζοντας την εξάρτησή της από τα Στενά του Ορμούζ.

Το ενεργειακό μποτιλιάρισμα και η Σαουδική Αραβία

Η στρατηγική κίνηση των Χούθι να καταλάβουν το λιμάνι της Μόκα και τη νήσο Περίμ τους δίνει τον έλεγχο στο στενό Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Αυτό εγκλωβίζει τις εξαγωγές της Σαουδικής Αραβίας. Μετά τα προβλήματα στα Στενά του Ορμούζ, το Ριάντ βασιζόταν στην Ερυθρά Θάλασσα για να διοχετεύει το πετρέλαιό του προς την Ευρώπη. Η διακοπή αυτής της ροής αφαιρεί σημαντικό όγκο διαθέσιμου αργού από την αγορά.

Ακριβές τιμές ενέργειας

Η εκ νέου άνοδος της τιμής του πετρελαίου πάνω από το ψυχολογικό όριο των $100 το βαρέλι στα μέσα Σεπτεμβρίου λόγω συγκρούσεων στην Υεμένη, έχει σημάνει συναγερμό σε όλες τις χώρες ξανά για τον φόβο του πληθωρισμού ενέργειας και ηλεκτρισμού.

Οι τιμές των καυσίμων, τροφίμων, βιομηχανικών και οικοδομικών υλικών συνεχίζουν την ανοδική τους τροχιά, ως αποτέλεσμα της παρατεταμένης γεωπολιτικής κρίσης στη Μέση Ανατολή, η οποία έχει εκτοξεύσει το ενεργειακό κόστος και ταυτόχρονα τα ναύλα μεταφοράς από τα εμπορικά πλοία (και όχι μόνο).

Από το πετρέλαιο στον πληθωρισμό

Η αύξηση της τιμής του πετρελαίου δεν επηρεάζει μόνο το κόστος των καυσίμων στην αντλία. Λειτουργεί πολλαπλασιαστικά στην γενική οικονομία:

1. Κόστος Μεταφορών: Τα πλοία αναγκάζονται να κάνουν τον μακρύ και δαπανηρό γύρο της Αφρικής (Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας), αυξάνοντας κατακόρυφα τα ναύλα και τον χρόνο παράδοσης προϊόντων
2. Κόστος Παραγωγής: Η ενέργεια αποτελεί βασική εισροή για τη βιομηχανία. Όταν ακριβαίνει, το επιπλέον κόστος μετακυλίεται στον καταναλωτή, αυξάνοντας τις τιμές σε βασικά αγαθά.
3. Πληθωριστικές Προσδοκίες: Η αβεβαιότητα για τη διάρκεια της κρίσης ωθεί τις επιχειρήσεις να προσαρμόσουν τις τιμές τους προς τα πάνω, συντηρώντας τον πληθωρισμό.

Η Κύπρος απέναντι στο νέο ενεργειακό σοκ

Για την Κύπρο, η μετάδοση ενός νέου ενεργειακού σοκ μπορεί να είναι ταχύτερη και εντονότερη. Η νησιωτικότητα, η εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα και η μεταφορά μεγάλου μέρους των αγαθών διά θαλάσσης αφήνουν την οικονομία εκτεθειμένη τόσο στην τιμή του πετρελαίου όσο και στην άνοδο των ναύλων και των ασφαλίστρων. Η επιβάρυνση δεν φτάνει μόνο στην αντλία. Περνά σταδιακά στο ηλεκτρικό ρεύμα, στις μεταφορές, στις πρώτες ύλες και τελικά στις τιμές λιανικής.

Η πίεση είχε αρχίσει να αποτυπώνεται πριν από τη νέα κλιμάκωση. Ο πληθωρισμός στην Κύπρο αυξήθηκε στο 3,5% τον Αύγουστο, από 2,9% τον Ιούλιο, με τις μεταφορές να καταγράφουν έντονη άνοδο. Η πλήρης επίδραση, πάντως, δεν είναι άμεση ούτε μηχανική: εξαρτάται από τα αποθέματα, τα συμβόλαια προμήθειας, την ισοτιμία ευρώ-δολαρίου και τη διάρκεια της κρίσης.

Για την κυβέρνηση, το δίλημμα θα γίνει δυσκολότερο εάν οι υψηλές τιμές διατηρηθούν. Οριζόντιες μειώσεις φόρων και επιδοτήσεις μπορούν να περιορίσουν προσωρινά την επιβάρυνση, αλλά έχουν δημοσιονομικό κόστος. Αντίθετα, πιο στοχευμένες παρεμβάσεις προς ευάλωτα νοικοκυριά και ενεργοβόρες επιχειρήσεις περιορίζουν το κόστος, χωρίς όμως να ανακόπτουν πλήρως τη μετάδοση των ανατιμήσεων.

Ακριβαίνει το κόστος δανεισμού

Το κόστος δανεισμού των κρατών, των επιχειρήσεων και των νοικοκυριών παγκοσμίως έχει ανέβει στα ουράνια, καθώς οι κυριότερες κεντρικές τράπεζες (όπως η Fed και η ΕΚΤ) αύξησαν το βασικό επιτόκιο για να ανακόψουν τη φόρα του πληθωρισμού.

Σε αυτό το αρνητικό σκηνικό, οι επενδυτές ζητούν μεγαλύτερη απόδοση για το ρίσκο που θα πάρουν αγοράζοντας κρατικά ομόλογα, καθώς λόγω πληθωρισμού, η μελλοντική αγοραστική δύναμη του χρήματος αναμένεται να διαβρωθεί, με αποτέλεσμα οι αποδόσεις στα 10ετή ομόλογα να πάρουν την ανηφόρα.

Στις ΗΠΑ, το κόστος δανεισμού έσπασε το ψυχολογικό όριο του 5%, στη Γερμανία σκαρφάλωσε πέραν του 3,5%, επίπεδα που είχε να δει από το 2011, ενώ σε Γαλλία και Ελλάδα άγγιξε τα 4,35% και 4,15%, αντίστοιχα.

Και αυτή η εξέλιξη συνήθως είναι άσχημο νέο για την αγορά, καθώς οι υψηλότερες αποδόσεις σημαίνουν ακριβότερο δανεισμό για το κράτος, τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά, πίεση στις αποτιμήσεις των μετοχών και ιδιαίτερα, ακριβότερα στεγαστικά δάνεια.

Η τρέχουσα κρίση τρομάζει τις αγορές χρήματος για έναν ακόμη λόγο: τη στενότερη σχέση πετρελαίου και ομολόγων των τελευταίων 7 ετών. Η κυλιόμενη συσχέτιση του αμερικανικού αργού WTI με την απόδοση του 10ετούς κρατικού ομολόγου των ΗΠΑ έχει φτάσει στο 0,96.

Οικονομικές επιπτώσεις και αντίκτυπος στον καταναλωτή

Ως αποτέλεσμα του επίμονου πληθωρισμού ενέργειας και συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή, οι κεντρικές τράπεζες ενδέχεται να αναγκαστούν να κρατήσουν τα επιτόκια υψηλά για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα προκειμένου να τιθασεύσουν τις τιμές.

Αυτό το γεγονός συνήθως φρενάρει την οικονομική ανάπτυξη και αυξάνει το κόστος δανεισμού για νοικοκυριά και επιχειρήσεις, ενώ το αυξημένο ενεργειακό κόστος πιέζει τη βιομηχανία και την κατανάλωση.

Κυβερνητικές παρεμβάσεις

Ήδη οι κυβερνήσεις παγκοσμίως αναγκάζονται να λάβουν έκτακτα μέτρα και δημοσιονομικές παρεμβάσεις για να συγκρατήσουν το αυξανόμενο κόστος διαβίωσης, την ενεργειακή κρίση και τις πληθωριστικές πιέσεις που επιβαρύνουν τους πολίτες.

Οι παρεμβάσεις αυτές επικεντρώνονται συνήθως σε κεντρικούς άξονες:

1. Πολλές χώρες εφαρμόζουν ανώτατα όρια τιμών (πλαφόν) στη χονδρική ή λιανική αγορά ηλεκτρικού ρεύματος και φυσικού αερίου.
    
2. Μείωση ή και μηδενισμός του ΦΠΑ σε βασικά αγαθά πρώτης ανάγκης (όπως το ψωμί, το γάλα και τα φάρμακα) καθώς και στα καύσιμα.
    
3. Απευθείας χρηματικές μεταβιβάσεις (pass) σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, χαμηλοσυνταξιούχους και οικογένειες με χαμηλά εισοδήματα.

Αν και αυτά τα μέτρα προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση, οι οικονομολόγοι προειδοποιούν ότι οι υπερβολικές δαπάνες κινδυνεύουν να αυξήσουν το δημόσιο χρέος ή να συντηρήσουν τον πληθωρισμό σε υψηλά επίπεδα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

*Υπεύθυνου Επενδυτικής Έρευνας στην EXC Management Services