Το πόρισμα Πολυβίου αποτύπωσε τις άμεσες οικονομικές συνέπειες της έκρηξης, ενώ δύο χρόνια αργότερα το πόρισμα της Τριμελούς Ερευνητικής Επιτροπής για την οικονομία κατέγραψε, μέσα από μαρτυρίες κρατικών αξιωματούχων, αναφορές στον αντίκτυπό της κατά την περίοδο που η κυπριακή οικονομία οδηγήθηκε στην κρίση.

Του Ξένιου Μεσαρίτη

Φωτογραφίες: Αρχείο Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών

Δεκαπέντε χρόνια συμπληρώνονται από την έκρηξη στη Ναυτική Βάση «Ευάγγελος Φλωράκης» στο Μαρί, μια από τις μεγαλύτερες τραγωδίες στη σύγχρονη ιστορία της Κυπριακής Δημοκρατίας. Οι 13 άνθρωποι που έχασαν τη ζωή τους αποτελεί το βαρύτερο και ανυπολόγιστο κόστος της έκρηξης.

Τα πορίσματα που δημοσιεύθηκαν το 2011 και το 2013, του Πόλυ Πολυβίου και της «Τριμελούς Επιτροπής Πική» αντιστοίχως κατέγραψαν και μια δευτερεύουσα πτυχή της τραγωδίας, αυτήν των οικονομικών επιπτώσεων της καταστροφικής έκρηξης που επιδείνωσε την ήδη καταρρακωμένη κυπριακή οικονομία και συνέβαλε στα γεγονότα που ακολούθησαν τα επόμενα χρόνια και την οικονομική κρίση του 2013.

Η πρώτη αποτίμηση των οικονομικών επιπτώσεων

Αρχικά, στο κεφάλαιο «Οικονομικές επιπτώσεις» του πορίσματος της «Μονομελούς Ερευνητικής Επιτροπής για τη Διεξαγωγή Έρευνας σχετικά με την έκρηξη που επισυνέβη την 11^η Ιουλίου 2011 στη Ναυτική Βάση Ευάγγελος Φλωράκης στο Μαρί» του Πόλυ Πολυβίου, το οποίο δημοσιεύθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 2011, γίνεται μια πρώτη αποτίμηση του οικονομικού αντίκτυπου της έκρηξης.

Το πόρισμα αναφέρει ότι, πέρα από την απώλεια των 13 ανθρώπινων ζωών και τον τραυματισμό άλλων 62 ατόμων, «η Κυπριακή Δημοκρατία καλείται να αντιμετωπίσει και τις σοβαρότατες οικονομικές και άλλες επιπτώσεις της έκρηξης στη Ναυτική Βάση».

Το κόστος για ΑΗΚ και οικονομία

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στον Ηλεκτροπαραγωγό Σταθμό της ΑΗΚ στο Βασιλικό, ο οποίος χαρακτηρίζεται ως «η μεγαλύτερη ενεργειακή πρόκληση που είχε να αντιμετωπίσει ποτέ η Κυπριακή Δημοκρατία», με το πόρισμα να σημειώνει ότι περίπου το 53% της συνολικής παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος της χώρας προερχόταν από τον συγκεκριμένο σταθμό.

Βασιζόμενο σε στοιχεία του Γραφείου Προγραμματισμού και στην έκθεση του EU Civil Protection Mechanism, το πόρισμα αναφέρει ότι «η ελάχιστη δαπάνη για την επαναλειτουργία του Σταθμού του Βασιλικού κυμαίνεται μεταξύ 330 – 700 εκατομμυρίων ευρώ». Η εκτίμηση αυτή βασίστηκε σε διαφορετικά σενάρια, καθώς κατά τον χρόνο της αξιολόγησης δεν είχε ακόμη διαπιστωθεί με ακρίβεια η πραγματική κατάσταση του εξοπλισμού και των εγκαταστάσεων.

Σημειώνεται, επίσης, ότι σε περίπτωση πλήρους αντικατάστασης των κρίσιμων υποδομών, η ελάχιστη δαπάνη θα ανερχόταν στα €700 εκατ., ενώ η πλήρης αποκατάσταση του σταθμού υπολογιζόταν ότι θα απαιτούσε 22 έως 28 μήνες. Μεγάλο μέρος του ποσού εκτιμάται ότι θα μπορούσε να καλυφθεί από ασφαλιστικές εταιρείες, χωρίς όμως να αποκλείεται το ενδεχόμενο αγωγών λόγω κρατικής αμέλειας ή ακόμη και η μη καταβολή μέρους των αποζημιώσεων. Στο ίδιο κεφάλαιο γίνεται επίσης αναφορά στη δυνατότητα χρηματοδότησης της ανακατασκευής μέσω του Ταμείου Αλληλεγγύης της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή της Διεθνούς Τράπεζας.

Το πόρισμα καταγράφει ακόμη ότι ο σταθμός στο Βασιλικό αποτελούσε «τον πλέον αποδοτικό σταθμό, με τις χαμηλότερες εκπομπές θερμοκηπιακών αερίων ανά μονάδα παραγωγής». Μετά την καταστροφή του, η ΑΗΚ αναγκάστηκε να θέσει σε λειτουργία υφιστάμενες μονάδες «πολύ πιο χαμηλής όμως αποδοτικότητας, με ακριβότερο καύσιμο και ψηλότερες εκπομπές θερμοκηπιακών αερίων».

Η εξέλιξη αυτή «θα έχει σημαντικότατο οικονομικό κόστος για την ΑΗΚ το οποίο αναπόφευκτα θα πρέπει να καλυφθεί με αυξημένη τιμή χρέωσης της κατανάλωσης ηλεκτρικού ρεύματος», ενώ παράλληλα επισημαίνεται ότι η Αρχή θα έπρεπε να αποκαταστήσει πλήρως και μόνιμα την απολεσθείσα παραγωγική δυνατότητα, με «επακόλουθο τεράστια οικονομική επιβάρυνση της ΑΗΚ τα επόμενα 20 με 25 χρόνια».

Η έκθεση περιλαμβάνει και εκτιμήσεις για τις μακροοικονομικές επιπτώσεις της έκρηξης. Αναφέρει ότι η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας αναμενόταν να μειωθεί κατά 20% μέσα στο 2011 και, δεδομένου ότι αντιστοιχούσε περίπου στο 2% του ΑΕΠ, η επίδραση εκτιμάτο σε περίπου 0,2 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ.

Παράλληλα, προβλεπόταν επιβράδυνση του πραγματικού ρυθμού ανάπτυξης κατά 1,2 ποσοστιαίες μονάδες το 2011 και κατά 2,2 ποσοστιαίες μονάδες το 2012. Ως αιτίες καταγράφονται η επιδείνωση της ήδη αρνητικής ψυχολογίας στην αγορά, η μείωση της αγοραστικής δύναμης των νοικοκυριών λόγω της αύξησης της τιμής του ηλεκτρικού ρεύματος, η αύξηση του κόστους παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, οι διακοπές ρεύματος που επηρέαζαν την παραγωγικότητα και την παραγωγική διαδικασία, καθώς και η εκτίμηση ότι από το 2012 οι αφίξεις τουριστών θα μπορούσαν να μειωθούν κατά περίπου 5%, λόγω της αρνητικής δημοσιότητας και της μείωσης της ανταγωνιστικότητας του τουριστικού προϊόντος από την αύξηση του ενεργειακού κόστους.

Οι επιπτώσεις στα δημόσια οικονομικά

Στο ίδιο κεφάλαιο γίνεται αναφορά και στις επιπτώσεις στα δημόσια οικονομικά. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που περιλαμβάνονται στο πόρισμα, τα δημόσια έσοδα αναμενόταν να μειωθούν κατά περίπου €50 εκατ., κυρίως λόγω χαμηλότερων εισπράξεων ΦΠΑ και εταιρικού φόρου, ενώ ο χαμηλότερος ρυθμός ανάπτυξης εκτιμάτο ότι θα είχε πρόσθετη αρνητική επίπτωση περίπου €100 εκατ. το 2011 και €120 εκατ. το 2012. Παράλληλα, γίνεται αναφορά στις αυξημένες κρατικές δαπάνες για αποζημιώσεις κατοίκων των οποίων οι περιουσίες υπέστησαν ζημιές από την έκρηξη.

Ενδεικτική είναι η κατάληξη με την οποία κλείνει το σχετικό παράρτημα του Πορίσματος στο οποίο αναφέρει το εξής: «Το Υπουργείο Οικονομικών επισημαίνει τον κίνδυνο ο αρνητικός αντίκτυπος στην οικονομία της Κύπρου να μην έχει γραμμική πορεία με την παρέλευση του χρόνου αλλά να εξελιχθεί με επιταχυνόμενο τρόπο λόγω αλυσιδωτών και κλιμακωτών επιπτώσεων.»

Οι αναφορές στο πόρισμα της Τριμελούς Επιτροπής για την κυπριακή οικονμία

Δύο χρόνια αργότερα, τον Οκτώβριο του 2013, δημοσιοποιήθηκε το πόρισμα της Τριμελούς Ερευνητικής Επιτροπής με Πρόεδρο τον Γ. Πική και μέλη τους Α. Κραμβή και Η. Νικολάου για την κατάσταση στην οποία περιήλθαν το τραπεζικό σύστημα και η οικονομία της Κυπριακής Δημοκρατίας. Σημειώνουμε ότι οι αναφορές στην έκρηξη δεν αποτελούν ξεχωριστό κεφάλαιο της έκθεσης, αλλά καταγράφονται μέσα από τις μαρτυρίες πρώην υπουργών Οικονομικών και κρατικών αξιωματούχων και το Economy Today τις παραθέτει πιο κάτω.

Οι μαρτυρίες των πρώην υπουργών Οικονομικών

Στην μαρτυρία του πρώην υπουργού Οικονομικών Χαρίλαου Σταυράκη, η Επιτροπή καταγράφει ότι, ερωτηθείς κατά πόσο υπήρξε η απαιτούμενη εγρήγορση στην αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης, απάντησε ότι, «κρίνοντας εκ των υστέρων, τα μέτρα τα οποία λήφθηκαν δεν ήταν αρκετά», προσθέτοντας ότι «στην επιδείνωση της οικονομίας επέδρασε και η επελθούσα ζημία από την έκρηξη στο Μαρί».

Στη μαρτυρία του Κίκη Καζαμία, ο οποίος ανέλαβε το Υπουργείο Οικονομικών στις 5 Αυγούστου 2011 και όπως αυτή αποτυπώνεται στο πόρισμα, αναφέρεται ότι «βρήκε την οικονομία, ως κατέθεσε, σε δεινή κατάσταση. Υπήρχε ο κίνδυνος στάσης πληρωμών. Οι ζημίες από την έκρηξη στο Μαρί ήταν τεράστιες».

Στην ίδια μαρτυρία καταγράφεται ακόμη ότι στην πορεία της κυπριακής οικονομίας «επενέργησαν αρνητικά τα διαχρονικά διαρθρωτικά προβλήματα και στρεβλώσεις», τα οποία, όπως ανέφερε, προϋπήρχαν της κρίσης.

«Η κυπριακή οικονομία είχε εισέλθει σε μια διαδικασία ανεξέλεγκτης χρεοκοπίας»

Πέρα από τις αναφορές στην έκρηξη, το πόρισμα αποτυπώνει και την εικόνα των δημόσιων οικονομικών κατά την ίδια περίοδο και συγκεκριμένα στη μαρτυρία του τότε Γενικού Διευθυντή του Υπουργείου Οικονομικών, Χρίστου Πατσαλίδη, αναφέρεται ότι η Κυπριακή Δημοκρατία είχε ήδη τεθεί από τον Ιούλιο του 2010 στη διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος. Ως κυριότερος λόγος της δημοσιονομικής επιδείνωσης αναφέρεται «η μεγάλη αύξηση των δαπανών σε ανισοσκέλεια προς τα έσοδα του κράτους καθώς και η παραγνώριση εισηγήσεων του Υπουργείου Οικονομικών για λήψη μέτρων προς αναχαίτιση της οπισθοδρόμησης της κυπριακής οικονομίας».

Στην ίδια ενότητα, η Επιτροπή σημειώνει ότι ο αποκλεισμός της Κυπριακής Δημοκρατίας από τις διεθνείς αγορές στις 31 Μαΐου 2011 «επιδείνωσε ουσιαστικά την κατάσταση», καθώς κατέστησε «ουσιαστικά ανέφικτη τη σύναψη δανείων από την Κυπριακή Δημοκρατία για την αντιμετώπιση των αναγκών της οικονομίας».

Την εικόνα της περιόδου συμπληρώνει και η μαρτυρία του τότε επικεφαλής της Διεύθυνσης Διαχείρισης Δημοσίου Χρέους, Φοίβου Καλοζώη ο οποίος στην μαρτυρία του αναφέρει ότι μετά τον αποκλεισμό της χώρας από τις διεθνείς αγορές, «παρακολουθούσαμε σε καθημερινή βάση τα μετρητά που διέθετε το Κράτος, τα οποία διαρκώς λιγόστευαν και με λίγα λόγια είχε αρχίσει η αντίστροφη μέτρηση για πιθανή στάση πληρωμών». Όπως αναφέρεται, «οι προβληματισμοί της υπηρεσίας του κυρίου Καλοζώη για τα τεκταινόμενα στην οικονομία, διαβιβάστηκαν και γραπτώς στη Διεύθυνση του Υπουργείου με επιστολή της 11ης Ιουλίου 2011», δηλαδή την ημέρα της έκρηξης.

Η ίδια μαρτυρία αναφέρει ότι στις 25 Ιουλίου 2011, δηλαδή 14 μέρες μετά την έκρηξη στο Μαρί, υποβλήθηκε υπόμνημα προς το Υπουργικό Συμβούλιο με εισήγηση για προσφυγή της Κυπριακής Δημοκρατίας στον μηχανισμό στήριξης.

Στην μαρτυρία του κ. Καλοζώη η Τριμελής Επιτροπή καταγράφει ότι εκείνη την περίοδο «η κυπριακή οικονομία είχε εισέλθει σε μια διαδικασία ανεξέλεγκτης χρεωκοπίας».