Οι πιο ψηφιοποιημένες οικονομίες πλησιάζουν μια κοινωνία χωρίς μετρητά, αλλά οι κίνδυνοι κυβερνοεπιθέσεων, αποκλεισμού πολιτών και εξάρτησης από τα δίκτυα επαναφέρουν τη σημασία του φυσικού χρήματος

Η μετάβαση σε μια οικονομία όπου οι πληρωμές γίνονται σχεδόν αποκλειστικά ψηφιακά δεν αποτελεί πλέον ένα μακρινό σενάριο. Σε αρκετές ανεπτυγμένες χώρες, κυρίως στη Βόρεια Ευρώπη, τα μετρητά χάνουν σταθερά τον κυρίαρχο ρόλο τους, καθώς οι κάρτες, τα ψηφιακά πορτοφόλια και οι άμεσες μεταφορές χρημάτων μέσω κινητού έχουν μετατραπεί στην καθημερινή επιλογή των καταναλωτών.

Παρότι καμία μεγάλη οικονομία δεν έχει εγκαταλείψει ολοκληρωτικά τα χαρτονομίσματα και τα κέρματα, χώρες όπως η Σουηδία και η Νορβηγία βρίσκονται πιο κοντά από οποιονδήποτε άλλο σε μια «σχεδόν cashless» κοινωνία. Ωστόσο, όσο προχωρά η ψηφιοποίηση των πληρωμών, τόσο εντονότερα αναδεικνύονται οι αδυναμίες ενός συστήματος που εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από τις ψηφιακές υποδομές. Δεν είναι τυχαίο ότι οι ίδιες οι χώρες που πρωτοστάτησαν σε αυτή τη μετάβαση αναζητούν πλέον τρόπους ώστε τα μετρητά να μην εξαφανιστούν εντελώς.

Η Σκανδιναβία δείχνει τον δρόμο των ψηφιακών πληρωμών

Η Σουηδία αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της ραγδαίας υποχώρησης των μετρητών. Σύμφωνα με τα στοιχεία του 2025, μόλις το 5% των πολιτών χρησιμοποίησε μετρητά στην τελευταία αγορά που πραγματοποίησε σε φυσικό κατάστημα, όταν το αντίστοιχο ποσοστό το 2010 έφθανε το 40%.

Εάν συνυπολογιστούν τόσο οι φυσικές τραπεζικές κάρτες όσο και οι πληρωμές μέσω κινητού τηλεφώνου, περίπου το 92% των αγορών πραγματοποιείται πλέον ηλεκτρονικά.

Ακόμη πιο προχωρημένη εμφανίζεται η Νορβηγία. Η έρευνα της κεντρικής τράπεζας που δημοσιεύθηκε την άνοιξη του 2026 δείχνει ότι μόλις το 3% των συναλλαγών σε φυσικά σημεία πώλησης έγινε με μετρητά, ενώ το 37% των πληρωμών πραγματοποιήθηκε μέσω κινητού τηλεφώνου.

Η στροφή αυτή δεν περιορίζεται μόνο στις σκανδιναβικές οικονομίες. Στην Ολλανδία, τα μετρητά αντιστοιχούσαν μόλις στο 22% των συναλλαγών στα φυσικά καταστήματα το 2024, ενώ στη Φινλανδία το αντίστοιχο ποσοστό διαμορφώθηκε στο 27%, τα χαμηλότερα επίπεδα σε ολόκληρη την ευρωζώνη. Και στις δύο χώρες, η πλειονότητα των αγορών πραγματοποιείται ήδη με κάρτες.

Οι ψηφιακές πληρωμές επικράτησαν χωρίς να καταργηθούν τα μετρητά

Η εξέλιξη αυτή δεν προήλθε από κάποια πολιτική απόφαση που επέβαλε την κατάργηση των μετρητών. Αντίθετα, ήταν αποτέλεσμα της σταδιακής επικράτησης πιο γρήγορων και πιο εύχρηστων τρόπων πληρωμής.

Στη Σουηδία, για παράδειγμα, υπηρεσίες όπως το Swish επέτρεψαν στους πολίτες να μεταφέρουν χρήματα άμεσα μέσω κινητού τηλεφώνου ακόμη και για πολύ μικρά ποσά. Σε συνδυασμό με την ευρεία χρήση τραπεζικών καρτών και την υψηλή ψηφιακή εξοικείωση του πληθυσμού, η ανάγκη χρήσης μετρητών περιορίστηκε σημαντικά.

Η Riksbank, η κεντρική τράπεζα της χώρας, επισημαίνει ότι η εμπιστοσύνη στις ηλεκτρονικές πληρωμές παραμένει ιδιαίτερα υψηλή, ενώ η χρήση κινητών εφαρμογών συνεχίζει να αυξάνεται.

Έτσι, για πολλούς πολίτες έχει γίνει πλέον απολύτως φυσιολογικό να περάσουν ακόμη και εβδομάδες χωρίς να χρησιμοποιήσουν ούτε ένα χαρτονόμισμα. Οι επιχειρήσεις μειώνουν το κόστος διαχείρισης μετρητών, οι τράπεζες απλοποιούν τις διαδικασίες τους και οι συναλλαγές ολοκληρώνονται ταχύτερα.

Παράλληλα, οι ηλεκτρονικές πληρωμές αφήνουν ψηφιακό ίχνος, γεγονός που συμβάλλει στον περιορισμό μορφών φοροδιαφυγής και ξεπλύματος χρήματος.

Η νέα ανησυχία: Υπερβολική εξάρτηση από τις ψηφιακές υποδομές

Όσο όμως περιορίζεται η χρήση φυσικού χρήματος, τόσο αυξάνεται και η εξάρτηση των οικονομιών από τα δίκτυα ηλεκτρονικών πληρωμών.

Αυτό ακριβώς είναι το σημείο που έχει αρχίσει να προβληματίζει τις σκανδιναβικές χώρες.

Η Riksbank προειδοποιεί πλέον ότι ένα σύστημα σχεδόν αποκλειστικά βασισμένο στις ψηφιακές πληρωμές είναι περισσότερο ευάλωτο σε κυβερνοεπιθέσεις, διακοπές ρεύματος, προβλήματα στις τηλεπικοινωνίες ή ακόμη και σε ευρύτερες κρίσεις που θα μπορούσαν να διακόψουν την πρόσβαση στα ηλεκτρονικά συστήματα.

Για τον λόγο αυτό, η κεντρική τράπεζα συνιστά στους πολίτες να διαθέτουν περισσότερους από έναν τρόπους πληρωμής, αλλά και να διατηρούν ένα μικρό απόθεμα μετρητών στο σπίτι, χρησιμοποιώντας τα κατά διαστήματα ώστε να παραμένει λειτουργικό το δίκτυο διακίνησής τους.

Παρόμοια στάση υιοθέτησε και η Νορβηγία, η οποία προχώρησε ακόμη και σε νομοθετική παρέμβαση για να προστατεύσει το δικαίωμα χρήσης μετρητών.

Από τον Οκτώβριο του 2024, οι περισσότερες επιχειρήσεις που πραγματοποιούν συναλλαγές με φυσική παρουσία υποχρεώνονται να αποδέχονται πληρωμές σε μετρητά, ενώ από τον Μάιο του 2025 προβλέπονται χρηματικά πρόστιμα για όσες αρνούνται να συμμορφωθούν.

Ο κίνδυνος του ψηφιακού αποκλεισμού

Η συζήτηση γύρω από μια κοινωνία χωρίς μετρητά δεν αφορά μόνο την τεχνολογική εξέλιξη, αλλά και την ισότιμη πρόσβαση των πολιτών στις πληρωμές.

Καθώς οι συναλλαγές μεταφέρονται ολοένα περισσότερο σε κάρτες και κινητές εφαρμογές, αυξάνεται ο κίνδυνος να αποκλειστούν άνθρωποι που δεν διαθέτουν τραπεζικό λογαριασμό, έξυπνο κινητό, πρόσβαση στο διαδίκτυο ή τις απαραίτητες ψηφιακές δεξιότητες.

Η ίδια η κεντρική τράπεζα της Σουηδίας αναγνωρίζει ότι ορισμένες κοινωνικές ομάδες αδυνατούν ή ακόμη και δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιούν ψηφιακές υπηρεσίες πληρωμών και ζητεί να υπάρχουν εναλλακτικοί τρόποι συναλλαγών για όσους αντιμετωπίζουν ψηφιακό αποκλεισμό.

Άλλωστε, όπως επισημαίνει, η δυνατότητα πραγματοποίησης πληρωμών αποτελεί βασική προϋπόθεση για την πλήρη συμμετοχή ενός πολίτη στην οικονομική και κοινωνική ζωή.

Αντίστοιχη εικόνα παρουσιάζει και η ευρωζώνη. Σύμφωνα με έρευνα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, σχεδόν ένας στους δέκα καταναλωτές δηλώνει ότι χρειάζεται βοήθεια για να ολοκληρώσει ψηφιακές πληρωμές.

Παράλληλα, τα μετρητά εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται περισσότερο από τις μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες, ενώ η δυνατότητα πληρωμής με φυσικό χρήμα θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική από πολίτες ηλικίας άνω των 55 ετών.

Η ιδιωτικότητα παραμένει βασικό πλεονέκτημα των μετρητών

Ένα ακόμη ζήτημα που επανέρχεται στο προσκήνιο αφορά την προστασία της ιδιωτικής ζωής.

Κάθε συναλλαγή με κάρτα ή κινητό καταγράφεται στα ηλεκτρονικά συστήματα των τραπεζών και δημιουργεί ψηφιακό αποτύπωμα. Αντίθετα, οι συναλλαγές με μετρητά πραγματοποιούνται χωρίς να αποθηκεύονται προσωπικά δεδομένα στο τραπεζικό σύστημα.

Η ίδια έρευνα της ΕΚΤ δείχνει ότι το 58% των καταναλωτών εκφράζει ανησυχίες για την προστασία της ιδιωτικότητάς του όταν χρησιμοποιεί ψηφιακά μέσα πληρωμής.

Δεν είναι τυχαίο ότι η ανωνυμία και η προστασία των προσωπικών δεδομένων εξακολουθούν να θεωρούνται από πολλούς τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα των μετρητών.

Τα μετρητά αλλάζουν ρόλο, δεν εξαφανίζονται

Οι εξελίξεις στις πιο ψηφιοποιημένες οικονομίες δείχνουν ότι το πιθανότερο σενάριο δεν είναι η πλήρης εξαφάνιση των χαρτονομισμάτων και των κερμάτων.

Αντίθετα, τα μετρητά φαίνεται ότι μετατρέπονται σταδιακά σε έναν εφεδρικό μηχανισμό πληρωμών, ο οποίος θα ενεργοποιείται όταν τα ψηφιακά δίκτυα αντιμετωπίζουν προβλήματα ή σε περιόδους κρίσεων.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Σουηδία, όπου, παρά τη θεαματική υποχώρηση της χρήσης τους, η κεντρική τράπεζα προτρέπει πλέον τους πολίτες να διατηρούν απόθεμα χαρτονομισμάτων, να έχουν περισσότερες από μία τραπεζικές κάρτες και να μπορούν να χρησιμοποιούν διαφορετικά μέσα πληρωμής.

Την ίδια κατεύθυνση ακολουθεί και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Παρά την προώθηση του ψηφιακού ευρώ, η ΕΚΤ ξεκαθαρίζει ότι αυτό δεν σχεδιάζεται για να αντικαταστήσει τα μετρητά, αλλά για να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς αυτά.

Παράλληλα, η Ευρώπη προχωρά τόσο στην ανάπτυξη του ψηφιακού ευρώ όσο και στην έκδοση νέας σειράς χαρτονομισμάτων, επιδιώκοντας ένα σύστημα όπου οι πολίτες θα μπορούν να επιλέγουν ανάμεσα σε φυσικό και ψηφιακό χρήμα που εκδίδεται από την κεντρική τράπεζα, χωρίς να εξαρτώνται αποκλειστικά από τις ιδιωτικές πλατφόρμες πληρωμών ή τα τραπεζικά δίκτυα.

Πηγή: newmoney.gr

Διαβάστε επίσης: EKT: Πόσο έτοιμες είναι οι τράπεζες για γεωπολιτικές κρίσεις